by
Wybór pierwszego instrumentu muzycznego to ekscytująca, ale często nieco przytłaczająca przygoda, zwłaszcza gdy na horyzoncie pojawia się ukulele sopranowe. Ten niewielki, radosny instrument zdobywa coraz większą popularność, kusząc łatwością nauki, przenośnością i unikalnym, ciepłym brzmieniem. Jednak mnogość dostępnych modeli i marek może sprawić, że nawet najbardziej zdeterminowany początkujący poczuje się zagubiony. Kluczowe jest zrozumienie, czym charakteryzuje się ukulele sopranowe i jakie czynniki powinniśmy wziąć pod uwagę, aby dokonać świadomego wyboru.
Ukulele sopranowe, często nazywane również „standardowym” ukulele, jest najmniejszym i najstarszym typem tego instrumentu. Jego kompaktowe rozmiary sprawiają, że jest idealne dla dzieci i osób o drobniejszych dłoniach. Długość skali (odległość od siodełka do mostka) zazwyczaj wynosi około 33 cm, a całkowita długość instrumentu to około 53 cm. Brzmienie ukulele sopranowego jest jasne, perliste i charakterystycznie „brzdąkające”, co jest często kojarzone z tradycyjnymi hawajskimi melodiami.
Decydując się na ukulele sopranowe, warto zastanowić się nad swoim celem. Czy ma to być instrument do domowych zabaw, nauki podstawowych akordów, czy może początek drogi do bardziej zaawansowanego muzykowania? Odpowiedź na to pytanie pomoże zawęzić krąg poszukiwań i skupić się na cechach, które będą dla nas najważniejsze. Nie zapominajmy, że nawet najprostszy instrument może dostarczyć mnóstwo radości i satysfakcji, jeśli tylko będzie dobrze dopasowany do potrzeb użytkownika.
W dalszej części artykułu przyjrzymy się bliżej poszczególnym aspektom, które należy wziąć pod uwagę, od materiałów wykonania, przez jakość dźwięku, aż po akcesoria i budżet. Poznanie tych elementów pozwoli nam wyruszyć na poszukiwanie idealnego ukulele sopranowego, które stanie się naszym muzycznym towarzyszem na długie lata. Pamiętajmy, że dobry wybór to inwestycja w naszą pasję i przyjemność płynącą z grania.
Kryteria wyboru idealnego ukulele sopranowego dla każdego
Wybierając ukulele sopranowe, kluczowe jest zwrócenie uwagi na kilka podstawowych kryteriów, które zdeterminują jakość dźwięku, komfort gry oraz trwałość instrumentu. Pierwszym i fundamentalnym elementem jest materiał, z którego wykonana jest płyta wierzchnia, boki i tył instrumentu. Drewno ma ogromny wpływ na rezonans i barwę dźwięku. Najczęściej spotykane są ukulele wykonane z:
- Laminatu: Jest to materiał kompozytowy, składający się z kilku cienkich warstw drewna klejonych razem. Ukulele laminowane są zazwyczaj tańsze, bardziej odporne na wilgoć i zmiany temperatury, co czyni je dobrym wyborem dla początkujących i osób, które planują zabierać instrument na zewnątrz. Brzmienie ukulele laminowanych jest często mniej złożone i bogate w porównaniu do instrumentów z litego drewna.
- Litego drewna: Płyta wierzchnia wykonana z litego drewna (np. świerku, cedru) to gwarancja lepszego rezonansu i bogatszego, cieplejszego brzmienia. Instrumenty z litej płyty wierzchniej dojrzewają z czasem, a ich dźwięk staje się coraz pełniejszy i bardziej złożony. Są one zazwyczaj droższe i wymagają większej troski o warunki przechowywania.
Kolejnym ważnym aspektem jest jakość wykonania. Należy zwrócić uwagę na precyzję osadzenia progów, gładkość gryfu, stabilność kluczy oraz ogólne wykończenie instrumentu. Luźne progi mogą powodować problemy z intonacją, a kiepskiej jakości klucze będą utrudniać strojenie. Warto sprawdzić, czy podstrunnica jest równa i czy żadne struny nie „brzęczą” podczas grania. Nawet w tańszych modelach można znaleźć dobrze wykonane instrumenty, jeśli poświęci się czas na dokładne oględziny.
Rozmiar i proporcje instrumentu również mają znaczenie. Choć mówimy o ukulele sopranowym, które jest najmniejsze, istnieją niewielkie różnice w jego wymiarach między poszczególnymi producentami. Dla osób o mniejszych dłoniach każdy centymetr może mieć znaczenie. Warto, jeśli to możliwe, „przymierzyć” instrument przed zakupem lub dokładnie zapoznać się z jego specyfikacją techniczną, zwracając uwagę na długość menzury i szerokość gryfu przy siodełku.
Nie zapominajmy o strunach. Fabrycznie zamontowane struny mogą być różnej jakości. Zazwyczaj lepszym wyborem dla początkujących są struny wykonane z nylonu lub materiałów syntetycznych, które są miękkie i przyjemne dla palców. Struny z tworzywa „Aquila” są często polecane ze względu na ich czyste brzmienie i trwałość. W razie potrzeby, wymiana strun na lepsze może znacząco poprawić jakość dźwięku instrumentu.
Budżet a jakość ukulele sopranowego jakie wybrać
Określenie budżetu jest jednym z pierwszych kroków, jakie należy podjąć przy wyborze ukulele sopranowego. Ceny tych instrumentów mogą się znacznie różnić, od kilkudziesięciu złotych za najprostsze modele, po kilkaset, a nawet ponad tysiąc złotych za instrumenty wykonane z wysokiej jakości litego drewna, od renomowanych producentów. Zrozumienie, co wpływa na cenę, pomoże nam dokonać świadomego wyboru i znaleźć instrument, który będzie odpowiadał naszym oczekiwaniom i możliwościom finansowym.
Najtańsze ukulele, często dostępne w sklepach z zabawkami lub supermarketach, zazwyczaj wykonane są z laminatów niskiej jakości i mogą mieć znaczące wady konstrukcyjne. Ich brzmienie jest często płaskie, a strojenie może być problematyczne. Mogą być one wystarczające do bardzo okazjonalnego brzdąkania, ale dla kogoś, kto poważnie myśli o nauce gry, taki wybór może przynieść więcej frustracji niż radości. Warto zainwestować nieco więcej, aby uniknąć rozczarowania.
Dobra jakość ukulele sopranowego dla początkującego zazwyczaj mieści się w przedziale cenowym od 200 do 500 złotych. W tej kategorii znajdziemy instrumenty solidnie wykonane, z dobrej jakości laminatów lub nawet z litym topem, które oferują przyjemne dla ucha brzmienie i dobrą stabilność stroju. Wiele znanych marek oferuje modele z tego przedziału cenowego, które są rekomendowane dla osób rozpoczynających swoją muzyczną przygodę.
Jeśli budżet na to pozwala, warto rozważyć ukulele z litego drewna, zwłaszcza z litym topem. W przedziale cenowym od 500 do 1000 złotych można znaleźć instrumenty o znacznie bogatszym i cieplejszym brzmieniu, które będą znakomicie rezonować. Takie ukulele to inwestycja, która przyniesie satysfakcję na dłużej, a ich dźwięk będzie ewoluował wraz z czasem. Pamiętajmy, że wyższa cena nie zawsze oznacza lepszy wybór, ale zazwyczaj wiąże się z lepszymi materiałami i staranniejszym wykonaniem.
Przy wyborze ukulele, niezależnie od budżetu, zawsze warto zasięgnąć opinii innych użytkowników, poszukać recenzji lub, jeśli to możliwe, przetestować instrument osobiście. Czasem lepiej kupić nieco droższy, ale sprawdzony model, niż ryzykować zakup taniego, nieznanego instrumentu, który może okazać się bezużyteczny. Pamiętajmy, że oprócz samego ukulele, mogą być potrzebne dodatkowe akcesoria, takie jak pokrowiec, stroik czy zapasowe struny, co również warto uwzględnić w całkowitym budżecie.
Najlepsze marki ukulele sopranowego jakie wybrać dla początkujących
Rynek ukulele jest bogaty i zróżnicowany, a wybór odpowiedniej marki może znacząco ułatwić znalezienie instrumentu, który spełni nasze oczekiwania. Istnieje kilka firm, które od lat cieszą się uznaniem zarówno wśród profesjonalistów, jak i amatorów, oferując wysoką jakość wykonania i doskonałe brzmienie w różnych przedziałach cenowych. Dla początkujących, którzy zastanawiają się, jakie ukulele sopranowe wybrać, skupienie się na renomowanych producentach jest bezpiecznym i rozsądnym podejściem.
- Kala Brand Music Co.: To jedna z najbardziej rozpoznawalnych marek na świecie, oferująca szeroką gamę ukulele w różnych stylach i przedziałach cenowych. Modele Kala, takie jak seria KA-15S, są często rekomendowane dla początkujących ze względu na dobrą jakość wykonania, przyjemne brzmienie i przystępną cenę. Oferują zarówno instrumenty laminowane, jak i te z litym topem.
- Lanikai: Marka Lanikai jest znana z dbałości o detale i wysokiej jakości materiałów. Ich ukulele sopranowe często charakteryzują się pięknym wzornictwem i ciepłym, bogatym brzmieniem. Modele z serii LU lub M to popularne wybory wśród osób szukających instrumentu o nieco lepszych parametrach.
- Fender: Chociaż Fender kojarzony jest głównie z gitarami elektrycznymi, produkuje również wysokiej jakości ukulele. Ich modele sopranowe, takie jak Ukulele Montecito czy Ukulele U’52, łączą klasyczny design z nowoczesnymi rozwiązaniami, oferując dobre brzmienie i komfort gry.
- Cordoba: Cordoba oferuje instrumenty o wyrafinowanym wyglądzie i doskonałym brzmieniu, często inspirowane tradycyjnymi instrumentami strunowymi. Ich ukulele sopranowe, takie jak seria UP, mogą być nieco droższe, ale oferują wyjątkową jakość dla bardziej wymagających początkujących.
- Enya Music: Ta stosunkowo nowsza marka zdobywa coraz większą popularność dzięki innowacyjnym materiałom (np. wykorzystanie włókna węglowego) i atrakcyjnemu stosunkowi jakości do ceny. Ukulele Enya często są bardzo wytrzymałe i dobrze brzmią, co czyni je ciekawą alternatywą.
Wybierając spośród tych marek, warto zapoznać się z konkretnymi modelami i ich specyfikacją. Niektóre serie mogą być bardziej odpowiednie dla początkujących ze względu na swoje brzmienie lub komfort gry. Na przykład, ukulele z cieńszym gryfem mogą być łatwiejsze do opanowania dla osób o mniejszych dłoniach. Zawsze warto poszukać opinii innych użytkowników na forach internetowych lub w recenzjach produktów, aby dowiedzieć się więcej o doświadczeniach osób, które już grają na danym modelu.
Pamiętajmy, że nawet w obrębie jednej marki mogą istnieć znaczące różnice między poszczególnymi modelami. Serie budżetowe będą się różnić od tych z wyższej półki pod względem użytych materiałów, jakości wykonania i brzmienia. Dlatego kluczowe jest dopasowanie wyboru do własnych potrzeb i budżetu. Nie kierujmy się wyłącznie nazwą marki, ale przede wszystkim tym, jak instrument brzmi i jak leży w rękach.
Warto również zwrócić uwagę na dostępne zestawy startowe, które często zawierają nie tylko ukulele, ale również niezbędne akcesoria, takie jak pokrowiec, stroik, kostki czy dodatkowe struny. Taki pakiet może być atrakcyjnym rozwiązaniem dla osób rozpoczynających swoją przygodę z muzyką, ponieważ pozwala od razu zacząć grać bez konieczności dokupowania dodatkowych elementów.
Dlaczego ukulele sopranowe jest idealne do nauki gry na instrumencie
Ukulele sopranowe uchodzi za jeden z najbardziej przyjaznych instrumentów dla osób dopiero rozpoczynających swoją przygodę z muzyką. Jego popularność wśród początkujących nie jest przypadkowa – szereg cech sprawia, że nauka gry na nim jest stosunkowo prosta i przyjemna. Kompaktowe rozmiary, niski koszt, a także powszechnie dostępne materiały edukacyjne tworzą idealne środowisko do rozwijania muzycznych pasji. Zrozumienie tych zalet może być kluczowe dla osób, które wahają się, jakie ukulele sopranowe wybrać na początek swojej drogi.
Przede wszystkim, ukulele sopranowe jest niezwykle poręczne. Jego niewielkie wymiary sprawiają, że jest łatwe do przenoszenia, co zachęca do zabierania go ze sobą w różne miejsca – na spotkania ze znajomymi, na wakacje czy nawet do parku. Ta mobilność sprzyja regularnemu ćwiczeniu, a możliwość grania w różnych sytuacjach zwiększa motywację. Mniejsze ukulele jest również zazwyczaj lżejsze, co jest istotne dla dzieci i osób o drobniejszych dłoniach, dla których większe instrumenty mogą być niewygodne.
Kolejnym istotnym czynnikiem jest prostota strojenia i niska liczba strun. Standardowe ukulele sopranowe ma cztery struny, co w porównaniu do gitary (sześć strun) czy basu (cztery lub więcej) znacznie redukuje początkową złożoność. Najczęściej stosowany strój G-C-E-A (od czwartej do pierwszej struny) jest intuicyjny, a dzięki zastosowaniu nylonowych strun, które są mniej napięte niż stalowe, nacisk na palce jest znacznie mniejszy. To sprawia, że długie sesje ćwiczeniowe są mniej bolesne i bardziej komfortowe, co jest kluczowe na etapie nauki, kiedy opuszki palców dopiero się przyzwyczajają.
Koszty zakupu to kolejny argument przemawiający za ukulele. Dobrej jakości ukulele sopranowe można nabyć za stosunkowo niewielką kwotę, co czyni je bardziej dostępnym instrumentem niż wiele innych. To pozwala początkującym eksperymentować z muzyką bez ponoszenia dużego ryzyka finansowego. Jeśli okaże się, że muzykowanie nie jest dla nas, strata finansowa będzie minimalna. Z drugiej strony, jeśli pasja rozkwitnie, zawsze można zainwestować w droższy, bardziej zaawansowany instrument.
Istnieje również ogromna ilość materiałów edukacyjnych dostępnych online i w formie książek. Setki darmowych lekcji wideo na YouTube, aplikacje mobilne z akordami i samouczki dla początkujących sprawiają, że nauka gry na ukulele jest łatwiej dostępna niż kiedykolwiek. Wiele prostych piosenek można nauczyć się grać, znając zaledwie kilka podstawowych akordów, co daje szybkie poczucie sukcesu i motywuje do dalszej nauki. To poczucie osiągnięcia jest niezwykle ważne dla utrzymania zaangażowania w początkowej fazie nauki.
Pielęgnacja i konserwacja ukulele sopranowego jakie wybrać aby służyło latami
Aby ukulele sopranowe służyło nam wiernie przez długie lata, zapewniając piękny dźwięk i komfort gry, należy pamiętać o jego regularnej pielęgnacji i konserwacji. Odpowiednie dbanie o instrument nie tylko przedłuży jego żywotność, ale także pozwoli utrzymać go w optymalnym stanie, co jest kluczowe dla jakości brzmienia. Niezależnie od tego, jakie ukulele sopranowe wybierzemy, jego troskliwe traktowanie jest inwestycją w naszą muzyczną przygodę.
Pierwszym i podstawowym elementem konserwacji jest czyszczenie instrumentu. Po każdej sesji gry warto przetrzeć ukulele miękką, suchą ściereczką z mikrofibry. Pozwoli to usunąć pot, kurz i inne zabrudzenia, które mogły zgromadzić się na powierzchni instrumentu, zwłaszcza na gryfie i płycie wierzchniej. Unikaj używania agresywnych środków czyszczących lub wilgotnych ściereczek, które mogą uszkodzić lakier lub drewno. W przypadku uporczywych zabrudzeń na drewnie, można użyć specjalnych środków do czyszczenia instrumentów drewnianych, ale zawsze należy je stosować z umiarem i zgodnie z instrukcją.
Kolejnym ważnym aspektem jest przechowywanie. Ukulele, podobnie jak inne instrumenty drewniane, jest wrażliwe na zmiany temperatury i wilgotności. Najlepszym rozwiązaniem jest przechowywanie instrumentu w pokrowcu, który stanowi barierę ochronną przed kurzem, zarysowaniami i wahaniami klimatycznymi. Unikaj pozostawiania ukulele w miejscach narażonych na bezpośrednie działanie słońca, blisko źródeł ciepła (np. grzejników) lub w wilgotnych pomieszczeniach. Optymalna wilgotność powietrza dla instrumentów drewnianych wynosi około 45-55%. W suchych pomieszczeniach można rozważyć użycie nawilżacza powietrza lub specjalnych pochłaniaczy wilgoci.
Struny to element, który wymaga regularnej wymiany. Z czasem struny tracą swoje właściwości brzmieniowe, stają się matowe, trudniejsze do strojenia i mogą powodować dyskomfort podczas gry. Częstotliwość wymiany zależy od intensywności użytkowania i rodzaju strun, ale zazwyczaj zaleca się wymianę co kilka miesięcy lub gdy zauważymy pogorszenie jakości dźwięku. Przy wymianie strun warto zwrócić uwagę na ich rodzaj. Struny wykonane z nylonu są bardziej miękkie i delikatne dla palców, co jest idealne dla początkujących. Struny z materiałów syntetycznych, takich jak Aquila, oferują lepszą stabilność stroju i wyraźniejsze brzmienie.
Regularne sprawdzanie stroju instrumentu jest równie ważne. Używanie stroika elektronicznego lub aplikacji mobilnej pomoże utrzymać ukulele w prawidłowym stroju, co jest kluczowe dla przyjemności z gry i rozwoju słuchu muzycznego. Jeśli zauważymy, że instrument szybko się rozstraja, może to być sygnał, że klucze wymagają dokręcenia lub wymiany, albo że struny nie zostały prawidłowo zamontowane. W przypadku wątpliwości lub poważniejszych problemów z instrumentem, warto skonsultować się z lutnikiem lub serwisem instrumentów muzycznych.
Akcesoria do ukulele sopranowego jakie wybrać by ułatwić grę
Choć ukulele sopranowe jest instrumentem stosunkowo prostym, istnieje szereg akcesoriów, które mogą znacząco ułatwić naukę, poprawić komfort gry i przedłużyć żywotność instrumentu. Wybór odpowiednich dodatków to kolejny krok w świadomym podejściu do muzykowania. Zastanawiając się, jakie ukulele sopranowe wybrać, warto od razu pomyśleć o tym, co może nam być potrzebne do pełnego wykorzystania jego potencjału.
Pierwszym i najbardziej podstawowym akcesorium jest pokrowiec. Chroni on ukulele przed kurzem, zarysowaniami i drobnymi uszkodzeniami mechanicznymi, a także ułatwia jego transport. Dla ukulele sopranowego dostępne są dedykowane pokrowce, które idealnie dopasowują się do jego rozmiaru. Warto zwrócić uwagę na grubość wyściółki – im grubsza, tym lepsza ochrona. Pokrowce z dodatkowymi kieszeniami na nuty czy akcesoria są bardzo praktyczne.
Stroik jest absolutnie niezbędny, zwłaszcza dla początkujących. Utrzymanie instrumentu w prawidłowym stroju jest kluczowe dla przyjemności z gry i rozwoju słuchu muzycznego. Dostępne są różne rodzaje stroików: clip-on (montowane na główce instrumentu), diatoniczne (dźwiękowe) oraz aplikacje mobilne. Stroiki clip-on są bardzo wygodne i dyskretne, natomiast aplikacje mobilne są często darmowe i łatwo dostępne. Wybór zależy od indywidualnych preferencji.
Zapasowe struny to kolejna rzecz, o której warto pamiętać. Struny, zwłaszcza te fabrycznie zamontowane, mogą się zerwać lub po prostu zużyć. Posiadanie zapasowego kompletu pozwoli uniknąć przerwy w ćwiczeniach w przypadku awarii. Dla ukulele sopranowego najczęściej stosuje się struny nylonowe lub wykonane z materiałów syntetycznych, takich jak popularne struny Aquila. Warto wybrać struny renomowanych producentów, które zapewnią lepszą jakość dźwięku i stabilność stroju.
Dodatkowe akcesoria mogą obejmować również:
- Pasek: Choć większość osób gra na ukulele sopranowym siedząc, pasek może być pomocny dla osób, które chcą grać na stojąco lub potrzebują dodatkowego wsparcia.
- Kostki: Zazwyczaj na ukulele gra się palcami, ale niektórzy gitarzyści wolą używać kostek. Specjalne, miękkie kostki do ukulele mogą być interesującym dodatkiem.
- Kapodaster: Choć rzadziej używany w ukulele sopranowym niż w gitarze, kapodaster pozwala na szybką zmianę stroju i otwiera dostęp do nowych możliwości harmonicznych.
- Stojak: Jeśli ukulele jest często używane i chcemy mieć do niego łatwy dostęp, stojak może być praktycznym rozwiązaniem, zapewniając również dodatkową ochronę przed przypadkowym upadkiem.
Inwestycja w dobrej jakości akcesoria nie musi być duża, ale może znacząco poprawić doświadczenie płynące z gry na ukulele. Dobrej jakości pokrowiec, niezawodny stroik i zapasowe struny to podstawa, która powinna znaleźć się w arsenale każdego początkującego ukuleleisty. Pozostałe akcesoria to już kwestia indywidualnych potrzeb i preferencji, które można rozwijać w miarę postępów w nauce.
Ukulele sopranowe jakie wybrać aby harmonizowało z otoczeniem
Wybór ukulele sopranowego to nie tylko kwestia jego walorów brzmieniowych czy jakości wykonania, ale także estetyki i dopasowania do osobistego stylu użytkownika. Instrument muzyczny jest często przedłużeniem naszej osobowości, a jego wygląd może mieć znaczenie dla naszej motywacji i przyjemności z gry. Zastanawiając się, jakie ukulele sopranowe wybrać, warto zwrócić uwagę na jego wygląd i wykończenie, aby stało się ono nie tylko narzędziem do tworzenia muzyki, ale także estetycznym dodatkiem.
Pierwszym elementem wizualnym jest oczywiście drewno. Różne gatunki drewna mają odmienny kolor, usłojenie i połysk. Na przykład, mahoń często charakteryzuje się ciepłymi, brązowymi odcieniami i gładkim usłojeniem, podczas gdy koa, tradycyjne drewno hawajskie, oferuje bogactwo barw, od jasnozłotych po głęboki brąz, często z pięknymi, falistymi wzorami. Nawet w przypadku instrumentów laminowanych, wykończenie imitujące różne gatunki drewna może nadać ukulele unikalny charakter.
Wykończenie lakierem to kolejny aspekt, który wpływa na wygląd instrumentu. Dostępne są różne rodzaje lakierów: błyszczące, matowe, satynowe. Lakier błyszczący nadaje instrumentowi elegancki, lśniący wygląd, ale może być bardziej podatny na zarysowania. Lakier matowy lub satynowy jest bardziej subtelny i często bardziej odporny na codzienne użytkowanie. Kolor lakieru również ma znaczenie – od naturalnego koloru drewna, przez różne odcienie brązu, po bardziej nietypowe barwy, takie jak niebieski, różowy czy czarny.
Elementy ozdobne, takie jak binding (wykończenie krawędzi instrumentu), inkrustacje na podstrunnicy czy rozety wokół otworu rezonansowego, mogą nadać ukulele sopranowemu unikalny charakter. Proste, klasyczne zdobienia podkreślą elegancję instrumentu, podczas gdy bardziej fantazyjne wzory mogą dodać mu indywidualności. Niektóre ukulele są ozdobione motywami hawajskimi, kwiatami lub innymi artystycznymi detalami, które nawiązują do tradycji instrumentu.
Kształt główki i kluczy również ma znaczenie estetyczne. Choć funkcjonalność jest najważniejsza, nowoczesne, chromowane klucze mogą wyglądać inaczej niż klasyczne, kościane. Wybór ukulele o kształcie zgodnym z naszym gustem może sprawić, że będziemy do niego bardziej przywiązani i chętniej po niego sięgać. Warto również zwrócić uwagę na to, jak instrument wygląda w rękach – czy jego proporcje i kolorystyka są dla nas satysfakcjonujące.
Pamiętajmy, że wygląd instrumentu powinien współgrać z naszymi preferencjami, ale nie powinien przesłaniać jego jakości brzmieniowej i komfortu gry. Czasem najprostsze, najmniej ozdobne ukulele może oferować najlepsze brzmienie. Kluczem jest znalezienie równowagi między estetyką a funkcjonalnością, wybierając instrument, który będzie nie tylko dobrze brzmiał, ale także cieszył oko i inspirował do gry. W końcu, instrument, który nam się podoba, jest bardziej prawdopodobne, że będzie często używany.
